ازدواج دائم در کردستان

ازدواج دائم در کردستان فراتر از یک پیوند ساده، ریشه ای عمیق در فرهنگ غنی و اصیل این منطقه دارد و بر پایه ارزش های خانوادگی و سنن دیرینه بنا شده است. این پیوند، ستون فقرات جامعه کردی محسوب می شود و با آداب و رسوم خاص خود، جلوه ای ویژه می یابد. فرهنگ کردی با تأکید بر اصالت، همبستگی خانوادگی و احترام متقابل، ازدواج را به یک رویداد مهم و سرشار از معنا تبدیل می کند.

برای افرادی که قصد ازدواج دائم در کردستان را دارند، درک عمیق از این رسوم و همچنین آگاهی از جنبه های قانونی و اجتماعی آن ضروری است. تفاوت های فرهنگی و سنت های بومی ممکن است برای کسانی که با این منطقه آشنایی کافی ندارند، چالش برانگیز باشد. این مقاله یک راهنمای جامع و کاربردی ارائه می دهد تا شما را با تمام ابعاد ازدواج دائم در کردستان، از آداب و رسوم خواستگاری و بله برون گرفته تا مراسم عقد و عروسی و جنبه های قانونی، آشنا سازد و به شما کمک کند تا با دیدی روشن تر و آگاهی کامل تری قدم در این مسیر بگذارید. هدف، ارائه اطلاعات دقیق، مستند و قابل فهم است که هم برای افراد بومی و هم برای کسانی که قصد ازدواج با فردی از این خطه را دارند، مفید و راهگشا باشد.

فرهنگ و رسوم ازدواج کردی: ریشه ها و ارزش ها

فرهنگ کردی، ازدواج را نه تنها پیوند دو نفر، بلکه آمیزش دو خانواده و طایفه می داند. این دیدگاه، نقش خانواده و بزرگان را در تمامی مراحل ازدواج، از خواستگاری تا پس از عروسی، بسیار پررنگ می کند. ریش سفیدان و افراد با تجربه در ایل و طایفه، جایگاه ویژه ای در تصمیم گیری ها و راهنمایی جوانان دارند و احترام به آن ها از ارکان اصلی این سنت ها محسوب می شود.

اهمیت خانواده و بزرگان در پیوند زناشویی

در جامعه کردی، خانواده محور اصلی زندگی اجتماعی است و ازدواج نیز به عنوان مهم ترین مرحله در تشکیل خانواده جدید، با مشورت و تأیید بزرگان انجام می گیرد. این رویکرد تضمین می کند که انتخاب همسر با در نظر گرفتن ابعاد گسترده تر اجتماعی و خانوادگی صورت پذیرد و پیوندی مستحکم و پایدار شکل گیرد. احترام به نظر والدین و اعضای بزرگ تر خانواده، نه تنها یک رسم، بلکه نشانه ای از حکمت و دوراندیشی است که ریشه های ازدواج را عمیق تر می کند.

مراسم خواستگاری (خواستگاری کردن) در کردستان

فرآیند خواستگاری در کردستان با دقت و آداب خاصی انجام می شود که معمولاً شامل چند مرحله است:

• مراحل اولیه آشنایی و تحقیقات خانوادگی: پیش از هر گام رسمی، خانواده پسر به صورت غیرمستقیم درباره خانواده دختر، ویژگی های اخلاقی و رفتاری دختر، وضعیت اجتماعی و فرهنگی آن ها تحقیق می کنند. این مرحله ممکن است از طریق آشنایان، همسایگان یا افراد مورد اعتماد صورت گیرد.
• مراسم بله برون و نشان کردن (مه ریه و نیشانه به رون): پس از کسب اطلاعات و رضایت اولیه، خانواده پسر به همراه بزرگان خود به خانه دختر رفته و به صورت رسمی خواستگاری می کنند. در این جلسه، پس از گفتگوهای اولیه و توافقات کلی، خانواده ها روی مهریه (مه ریه) و شیربها (پابه رون) صحبت می کنند و در صورت توافق، مراسم «نشانه به رون» یا همان بله برون برگزار می شود که در آن معمولاً حلقه ای به عنوان نشان نامزدی به دست دختر می کنند.

نقش مهریه و شیربها (پابه رون)

در فرهنگ کردی، مهریه و شیربها دو جنبه مهم در قرارداد ازدواج هستند:

• تفاوت های عرفی و قانونی مهریه: مهریه، پشتوانه مالی زن در زندگی مشترک و حق شرعی و قانونی او محسوب می شود. میزان مهریه در مناطق مختلف کردستان و بین خانواده ها متفاوت است و معمولاً شامل سکه طلا، زمین، خانه یا ترکیبی از این موارد می شود. علاوه بر جنبه قانونی، مهریه در فرهنگ کردی نمادی از ارزش و جایگاه زن است.
• مفهوم و جایگاه شیربها (پابه رون): شیربها یا «پابه رون» (به معنای پایرون یا هدیه ورود به خانه) پولی است که خانواده داماد به خانواده عروس می پردازد. این مبلغ، در گذشته برای کمک به تهیه جهیزیه یا جبران هزینه هایی که خانواده دختر برای او متحمل شده اند، در نظر گرفته می شد. امروزه در برخی مناطق یا خانواده ها این رسم کمرنگ تر شده، اما همچنان در بسیاری از نقاط کردستان رایج است و نمادی از احترام به خانواده عروس به شمار می رود.

مراسم عقد و عروسی (شایی)

«شایی» یا مراسم عروسی کردی، یکی از زیباترین و پرشورترین جشن های این فرهنگ است که با آداب و رسوم خاص خود برگزار می شود:

1. آداب و رسوم عقد شرعی و قانونی: پیش از برگزاری جشن عروسی، عقد شرعی در حضور روحانی و عقد قانونی در یکی از دفاتر رسمی ازدواج (محضر) صورت می گیرد. در این مرحله، خانواده ها و خود زوجین، شروط ضمن عقد را مورد بررسی قرار داده و به ثبت می رسانند.
2. توضیح جزئیات مراسم عروسی کردی:
   • لباس محلی: در جشن عروسی کردی، استفاده از لباس های محلی رنگارنگ و زیبا برای عروس، داماد و مهمانان بسیار رایج است. لباس عروس کردی با زیورآلات خاص و پارچه های نفیس تزئین می شود که شکوه و جلوه ای خاص به او می بخشد.
   • رقص هلپرکه: «هلپرکه» (رقص کردی) بخش جدایی ناپذیری از مراسم عروسی است. این رقص گروهی، نماد اتحاد و همبستگی مردم کردستان است و با شور و هیجان خاصی توسط مهمانان و زوج جوان اجرا می شود.
   • موسیقی و سازهای سنتی: موسیقی زنده کردی با استفاده از سازهای سنتی مانند «دهل» و «سرنا» یا «نرمه نای» (شبیه نی)، فضایی پرنشاط و دلنشین به جشن می بخشد.
3. مراسم حنابندان و جهیزیه بردن:
   • حنابندان: شبی پیش از عروسی، مراسم حنابندان در خانه عروس برگزار می شود. در این مراسم، دست و پای عروس را با حنا تزئین می کنند و خانواده ها و دوستان به جشن و پایکوبی می پردازند.
   • جهیزیه بردن: جهیزیه عروس، که عمدتاً توسط خانواده دختر تهیه می شود، پیش از عروسی یا در روز عروسی به خانه داماد برده می شود. این جهیزیه شامل لوازم منزل و مایحتاج زندگی مشترک است.

ازدواج در کردستان تنها پیوند دو نفر نیست؛ بلکه به معنای ادغام دو خانواده، حفظ ریشه ها و تداوم ارزش های اصیل کردی است که در هر مرحله از آن، احترام به بزرگان و سنت ها موج می زند.

ازدواج های فامیلی و غیرفامیلی

در جامعه کردی، ازدواج های فامیلی، به ویژه در مناطق روستایی و عشایری، به دلایل فرهنگی و حفظ پیوندهای خانوادگی رایج است. با این حال، ازدواج های غیرفامیلی نیز به طور فزاینده ای در شهرهای بزرگ تر رواج یافته است. دیدگاه جامعه به هر دو نوع ازدواج بستگی به شرایط، میزان تفاهم و رضایت خانواده ها دارد. آنچه اهمیت دارد، هم کفو بودن زوجین از نظر فرهنگی، مذهبی و اجتماعی است.

عوامل فرهنگی موثر

ارزش هایی مانند غیرت، ناموس و شرف نقش بسزایی در انتخاب همسر و تداوم زندگی مشترک در کردستان دارند. این ارزش ها، که ریشه های عمیقی در فرهنگ کردی دارند، بر تعهد، وفاداری و حفظ حرمت خانواده تأکید می کنند. درک و احترام به این مفاهیم، برای کسانی که قصد ازدواج با فردی از این منطقه را دارند، ضروری است.

جنبه های قانونی ازدواج دائم در کردستان

علاوه بر جنبه های فرهنگی و سنتی، ازدواج دائم در کردستان، مانند سایر نقاط ایران، تابع قوانین جمهوری اسلامی ایران است. آشنایی با این قوانین برای تضمین حقوق زوجین و ثبت قانونی ازدواج بسیار حائز اهمیت است.

مدارک مورد نیاز برای ثبت ازدواج دائم

برای ثبت رسمی و قانونی ازدواج دائم در دفاتر ازدواج، زوجین باید مدارک زیر را تهیه کنند:

• اصل شناسنامه و کارت ملی زوجین.
• پاسپورت و مدارک اقامتی برای اتباع خارجی (در صورت نیاز).
• گواهی ازدواج قبلی و طلاق نامه یا گواهی فوت همسر (در صورت ازدواج مجدد).
• گواهی عدم سوء پیشینه برای مرد (در برخی موارد خاص).
• گواهی پزشکی مبنی بر سلامت و عدم اعتیاد (آزمایش های قبل از ازدواج).
• کارت پایان خدمت یا معافیت برای آقا.
• رضایت نامه کتبی پدر یا جد پدری برای دختر باکره.
• حضور دو شاهد مرد.

توصیه می شود قبل از اقدام، با دفتر ازدواج مورد نظر تماس گرفته و لیست دقیق مدارک را جویا شوید، زیرا ممکن است در شرایط خاص، مدارک تکمیلی دیگری نیز مورد نیاز باشد.

فرآیند ثبت در دفاتر ازدواج (محضر)

ثبت ازدواج در دفاتر رسمی (محضر) شامل مراحل زیر است:

1. انتخاب دفتر و تعیین وقت: زوجین باید یک دفتر ازدواج معتبر را انتخاب کرده و برای ثبت ازدواج خود وقت قبلی بگیرند.
2. حضور طرفین و شهود: در روز مقرر، زوجین به همراه پدر یا جد پدری دختر باکره (در صورت لزوم) و دو شاهد مرد که عاقل و بالغ باشند، در دفتر ازدواج حضور می یابند.
3. آزمایش های پزشکی قبل از ازدواج: انجام آزمایش های پزشکی نظیر آزمایش خون برای تشخیص تالاسمی و سایر بیماری های ژنتیکی، اعتیاد و بیماری های مقاربتی برای هر دو طرف الزامی است. این آزمایش ها در مراکز بهداشتی مورد تأیید قوه قضائیه انجام می شود و ارائه گواهی سلامت قبل از عقد الزامی است.
4. قرائت صیغه عقد و امضای سند: پس از اطمینان از تکمیل مدارک و آزمایش ها، صیغه عقد توسط عاقد (دفتردار) جاری شده و زوجین، شهود و دیگر افراد حاضر، سند ازدواج را امضا می کنند.

شرایط قانونی ازدواج

برخی از شرایط قانونی مهم برای ازدواج دائم در ایران و کردستان عبارتند از:

• سن ازدواج: حداقل سن ازدواج برای پسران ۱۵ سال تمام و برای دختران ۱۳ سال تمام شمسی است. ازدواج در سنین پایین تر نیاز به اذن ولی قهری و تشخیص دادگاه دارد.
• رضایت والدین (برای دختر باکره): ازدواج دختر باکره، حتی اگر به سن قانونی رسیده باشد، نیاز به اذن پدر یا جد پدری دارد. در صورت عدم امکان اخذ اذن یا مخالفت غیرموجه، دختر می تواند با مراجعه به دادگاه، اذن ازدواج را دریافت کند.
• عدم موانع قانونی: عدم وجود موانع قانونی مانند محرمیت نسبی یا سببی، ممنوعیت های شرعی (مانند ازدواج زن شوهردار) و سایر موارد مندرج در قانون، از شرایط اصلی صحت ازدواج است.

شروط ضمن عقد

شروط ضمن عقد، توافقاتی هستند که زوجین می توانند با رضایت یکدیگر، هنگام عقد ازدواج در سند رسمی درج کنند. این شروط برای حمایت از حقوق زوجین و ایجاد تعادل بیشتر در زندگی مشترک اهمیت دارند:

• شروط رایج و قابل توافق در کردستان: از جمله شروطی که ممکن است در کردستان مورد توافق قرار گیرد می توان به حق ادامه تحصیل، حق اشتغال، حق تعیین محل سکونت، حق وکالت در طلاق، حق حضانت فرزندان و یا تقسیم اموال اشاره کرد.
• اهمیت درج شروط در سند ازدواج: این شروط باید به صورت صریح و واضح در سند ازدواج ثبت شوند تا از اعتبار قانونی برخوردار باشند. درج این شروط، پشتوانه ای برای حقوق زن و شوهر در آینده خواهد بود.

حقوق و وظایف زوجین

پس از ازدواج دائم در کردستان، زوجین دارای حقوق و تکالیف قانونی متقابلی می شوند که شامل موارد زیر است:

• حقوق زن: حق نفقه (هزینه های زندگی شامل مسکن، خوراک، پوشاک و درمان)، حق مهریه، حق اجرت المثل ایام زوجیت و حق انتخاب شغل مناسب.
• حقوق مرد: حق ریاست خانواده، حق اطاعت زن از شوهر در امور کلی زندگی، و حق طلاق (با رعایت شرایط قانونی).
• وظایف مشترک: حسن معاشرت، معاضدت در تشکیل و اداره خانواده و تربیت فرزندان.

یافتن همسر مناسب و آمادگی برای ازدواج دائم در کردستان

انتخاب همسر مناسب، مهم ترین گام در مسیر ازدواج دائم در کردستان است. این انتخاب در بستری از فرهنگ و سنت های بومی، نیازمند دقت و توجه به معیارهای خاصی است. آماده سازی روانی و اجتماعی نیز به اندازه انتخاب خود همسر اهمیت دارد.

معیارهای انتخاب همسر

در فرهنگ کردی، کفویت و تناسب بین زوجین، از ارکان اصلی یک ازدواج موفق است. این تناسب شامل ابعاد مختلفی می شود:

• اهمیت کفویت فرهنگی، مذهبی، اجتماعی و اقتصادی: همخوانی در این زمینه ها به ثبات و آرامش زندگی مشترک کمک شایانی می کند. در کردستان، که غالب مردم آن اهل سنت و شافعی مذهب هستند، هم مذهبی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. همخوانی آداب و رسوم خانوادگی، وضعیت اجتماعی و حتی سطح اقتصادی نیز می تواند در پایداری زندگی مشترک مؤثر باشد.
• نقش تحصیلات، شغل و وضعیت اجتماعی در انتخاب همسر: در جامعه امروزی کردستان، تحصیلات و شغل از معیارهای مهمی در انتخاب همسر به شمار می روند. داشتن تحصیلات و شغلی آبرومند، نشانه ای از پختگی و مسئولیت پذیری است که در انتخاب همسر مورد توجه قرار می گیرد.

روش های سنتی یافتن همسر

با وجود تحولات اجتماعی، روش های سنتی یافتن همسر در کردستان همچنان از جایگاه ویژه ای برخوردار است و اغلب به واسطه خانواده ها صورت می گیرد:

• معرفی توسط خانواده و بستگان: معمول ترین شیوه، معرفی دختر و پسر توسط والدین، خواهر و برادر، عمو، عمه، خاله یا دایی است. این افراد با شناخت کامل از دو خانواده، گزینه های مناسب را به یکدیگر معرفی می کنند.
• واسطه گری افراد مورد اعتماد در محله و فامیل: افرادی در محله یا فامیل که به «واسطه» یا «مادر همسریاب» معروف هستند، نقش مهمی در شناسایی و معرفی افراد مناسب به یکدیگر دارند. این افراد معمولاً با صداقت و حسن نیت، زمینه آشنایی خانواده ها را فراهم می کنند.

روش های نوین (با احتیاط)

در سال های اخیر، استفاده از روش های نوین نیز در شهرهای کردستان رایج شده است، اما توصیه می شود با احتیاط و با تأکید بر تحقیقات خانوادگی و سنتی مورد استفاده قرار گیرند:

• اشاره به سامانه های همسریابی (با تاکید بر ضرورت تحقیقات جامع خانوادگی و سنتی): برخی از سامانه های همسریابی آنلاین در ایران فعالیت می کنند که می توانند دایره انتخاب را وسیع تر کنند. اما، استفاده از این پلتفرم ها باید با دقت فراوان و پس از آن، گذراندن مراحل سنتی و تحقیقات خانوادگی کامل صورت گیرد.
• هشدار در مورد سایت های غیرمعتبر و دوستیابی: به شدت توصیه می شود از وب سایت ها و اپلیکیشن های دوستیابی یا سامانه های همسریابی غیرمعتبر و بدون مجوز رسمی خودداری شود، زیرا ممکن است بستری برای سوءاستفاده و فریبکاری باشند. هدف اصلی در کردستان، ازدواج دائم و پایدار است.

نقش مشاوره ازدواج

مشاوره قبل از ازدواج، ابزاری قدرتمند برای شناخت عمیق تر زوجین از یکدیگر و آمادگی برای چالش های زندگی مشترک است:

• اهمیت مشاوره قبل از ازدواج برای شناخت بیشتر: مشاوران متخصص می توانند به زوجین کمک کنند تا تفاوت های شخصیتی، ارزش ها، انتظارات و سبک های ارتباطی خود را شناسایی کرده و راهکارهایی برای حل مسائل احتمالی در آینده بیاموزند. این مشاوره ها به ویژه برای افرادی که قصد ازدواج با فردی از فرهنگی متفاوت را دارند، حیاتی است.
• معرفی مراکز مشاوره معتبر در شهرهای اصلی کردستان: در شهرهای بزرگی مانند سنندج، سقز و مریوان، مراکز مشاوره خانواده و ازدواج معتبری فعالیت دارند که می توانند خدمات ارزشمندی را به زوجین ارائه دهند. جستجو برای «مشاوره ازدواج در سنندج» یا شهرهای دیگر، می تواند شما را به این مراکز راهنمایی کند.

آمادگی روانی و اجتماعی

ورود به زندگی مشترک نیازمند آمادگی روانی و اجتماعی است که در بستر فرهنگی کردستان ابعاد خاص خود را پیدا می کند:

• تفاهم و احترام متقابل: پایه و اساس هر ازدواج موفقی، تفاهم و احترام متقابل است. زوجین باید بیاموزند که چگونه به دیدگاه ها و نیازهای یکدیگر احترام بگذارند و با همدلی، زندگی مشترک را مدیریت کنند.
• آشنایی با مسئولیت ها و چالش های زندگی مشترک: ازدواج، مسئولیت های جدیدی را به همراه دارد. شناخت این مسئولیت ها، از جمله مسئولیت های مالی، خانه داری، تربیت فرزند و تعامل با خانواده همسر، برای هر دو طرف ضروری است. آگاهی از چالش های احتمالی و توانایی حل مسئله، به استحکام پیوند زناشویی کمک می کند.

انتخاب همسر در کردستان، تلفیقی از سنت و عقلانیت است که با اتکا به مشورت بزرگان و شناخت عمیق متقابل، راه را برای یک زندگی پایدار هموار می سازد.

سوالات متداول

آیا ازدواج موقت در کردستان رایج است؟

در فرهنگ غالب کردستان، تأکید اصلی بر ازدواج دائم و تشکیل خانواده پایدار است. ازدواج موقت به ندرت رایج است و از نظر عرفی و اجتماعی با پذیرش عمومی مواجه نیست. جامعه کردی به پایداری خانواده و اصالت پیوندهای زناشویی اهمیت زیادی می دهد و ازدواج موقت بیشتر با فرهنگ برخی مناطق دیگر ایران در ارتباط است تا کردستان.

چگونه می توانم با رسوم محلی کردستان بیشتر آشنا شوم؟

برای آشنایی عمیق تر با رسوم محلی کردستان، بهترین راه ارتباط مستقیم با مردم بومی و گفتگو با بزرگان و ریش سفیدان است. مشاهده مراسم و شرکت در جشن های محلی نیز می تواند به درک بهتری از این فرهنگ کمک کند. علاوه بر این، مطالعه کتاب ها و مقالات مربوط به مردم شناسی و فرهنگ کردستان، راه دیگری برای کسب اطلاعات است.

آیا تفاوت های مذهبی در ازدواج های کردستان اهمیت دارد؟

بله، تفاوت های مذهبی در ازدواج های کردستان معمولاً از اهمیت بالایی برخوردار است. اکثریت مردم کردستان ایران پیرو مذهب اهل سنت و فقه شافعی هستند. در نتیجه، ازدواج میان افراد با مذاهب متفاوت (مثلاً شیعه و سنی) می تواند چالش برانگیز باشد و نیاز به تفاهم و توافق عمیق تر خانواده ها دارد. هم مذهبی اغلب به عنوان یک عامل مهم برای انسجام خانواده و تربیت فرزندان مشترک در نظر گرفته می شود.

چگونه می توانم یک واسطه معتبر برای ازدواج پیدا کنم؟

واسطه های معتبر برای ازدواج معمولاً از میان افراد مورد اعتماد در خانواده، فامیل یا محله انتخاب می شوند. این افراد اغلب زنان مسن تر و با تجربه ای هستند که به دلیل خوشنامی و آشنایی گسترده با خانواده ها، نقش واسطه گری را بر عهده می گیرند. برای یافتن چنین واسطه ای، بهتر است با بزرگان خانواده یا نزدیکان مورد اعتماد خود مشورت کنید و از آن ها بخواهید که فردی مطمئن و قابل اعتماد را معرفی کنند. تاکید بر احتیاط و تحقیق در مورد اعتبار واسطه بسیار مهم است.

برای ازدواج با یک فرد غیرکرد در کردستان چه نکاتی را باید در نظر گرفت؟

ازدواج با یک فرد غیرکرد در کردستان نیازمند درک متقابل عمیق، احترام به تفاوت های فرهنگی و آمادگی برای سازگاری است. مهمترین نکات عبارتند از:

1. شناخت متقابل فرهنگی: هر دو طرف باید زمان کافی برای آشنایی با آداب، رسوم، اعتقادات و انتظارات فرهنگی یکدیگر صرف کنند.
2. احترام به سنت ها: فرد غیرکرد باید به سنت ها و ارزش های خانواده کردی احترام بگذارد و در صورت لزوم، تلاش برای انطباق با آن ها داشته باشد.
3. زبان: یادگیری ابتدایی زبان کردی (در صورت تمایل) می تواند به ایجاد ارتباط بهتر با خانواده همسر کمک کند.
4. تفاهم خانواده ها: جلب رضایت و تفاهم خانواده ها، به ویژه بزرگان، برای موفقیت این نوع ازدواج حیاتی است.
5. مشاوره: استفاده از مشاوره های ازدواج برای مدیریت تفاوت های فرهنگی و جلوگیری از سوءتفاهم ها بسیار مفید است.

نتیجه گیری

ازدواج دائم در کردستان، پیوندی عمیق و پربار است که ریشه در ارزش های خانوادگی، سنت های دیرینه و فرهنگ غنی مردم این دیار دارد. این مسیر، از مراحل اولیه خواستگاری و بله برون گرفته تا مراسم پرشور عقد و عروسی (شایی)، با آداب و رسوم خاص خود، جلوه ای منحصر به فرد می یابد. درک این سنت ها، آگاهی از جنبه های قانونی، و آمادگی برای پذیرش مسئولیت های زندگی مشترک، از ارکان اصلی موفقیت در این پیوند مقدس به شمار می رود.

انتخاب همسر مناسب با در نظر گرفتن کفویت فرهنگی، مذهبی و اجتماعی، استفاده هوشمندانه از روش های سنتی معرفی و مشورت با بزرگان، و همچنین بهره گیری از مشاوره ازدواج، گام هایی اساسی برای ساختن یک زندگی پایدار هستند. ازدواج در کردستان، نه تنها اتحاد دو نفر، بلکه پیوندی مستحکم بر پایه احترام، همدلی و عشق است که بنیان خانواده را تقویت کرده و تداوم بخش ارزش های اصیل انسانی می شود. با شناخت عمیق و آمادگی کامل، می توان پیوندی مستحکم و عشقی ماندگار را در این دیار زیبا و کهن رقم زد.